Türkiye’nin emekçi kadınları

8 Mart Dünya Kadınlar Günü anısına başarıları ile bizlere ışık tutan 'Emekçi Türk Kadınları'...

Türkiye’nin emekçi kadınları

NASA’DA ÇALIŞAN İLK TÜRK BİLİM KADINI

Araştırmaları ile Güneş’in ve yıldızların evrimi çalışmalarına katkıda bulunmuş bir bilim insanıdır.

1961-1973 yıllarında NASA’da görev alarak bu kurumdaki ilk Türk bilim kadını olan Eryurt, ODTÜ’de astrofizik anabilim dalını kurmuş ve 1988-1993 yıllarında ODTÜ Fen Edebiyat Fakültesi dekanlığını yürütmüştür.

Yıldızlarla ilgili yaptığı çalışmalarda sonucu bugün hala kullanılan “Fitting yöntemi” metodunu keşfeder. 1969 yılında yapılan ay yolculuğu bu biglgiler ışığında yapılmıştır. Bu nedenle Eryurt’ta “Apollo Başarı Ödülü” verilmiştir.

TÜRKİYE’NİN İLK KADIN AKROBASİ PİLOTU

İlk Türk kadın pilotlardan birisidir. Sabiha Gökçen tarafından yetiştirilmiş olan dört kadın pilottan biridir. (Diğerleri Nezihe Viranyalı, Yıldız Uçman ve Sahavet Karapas’tır.) Türkiye’nin ilk kadın akrobasi pilotudur.

1920 Elazığ doğumlu Edibe Subaşı’nı Atatürk, 1937 yılında önce çıktığı Adana gezisinde ortaokul öğrencisiyken keşfetti. İlk eğitim uçuşlarını Eskişehir’de aldı. İlk uçuşunu 15 yaşında Yunanistan’a yaptı, oradan İtalya’ya geçti. Planörle havada 5 saat kalanlara verilen gümüş C brövesini alan ilk kişi oldu. Türk Hava Kuvvetleri bünyesindeki akrobasi timi Türk Yıldızları’nın mimarlarından birisi oldu. Hollanda ve ABD’de bulundu. Subaşı, 1957’de geçirdiği bir uçak kazası sonucu vücudunun büyük bir bölümü yandığı için iki yıl yatarak tedavi gördü, bu kazadan sonra emekli olarak uçuşa veda etti. Kendisi de birçok öğrenci yetiştiren Subaşı, 104 defa paraşütle atlamıştır.

Subaşı, eşiyle birlikte İzmir’deki Emekli Sandığı’na ait Narlıdere Dinleme ve Bakım Evi’nde hayatını sürdürdü. Eşi Kenan Kutucuoğlu 2011 yılında vefat etti. Edibe Subaşı, pilot olmasına rağmen ilk olarak silindir makinistliğinden, mahkemeye başvurmasının ardından şoför olarak, en sonunda da minare işçiliğinden emekli edildi. Kendi ifadesiyle 500 TL. maaş alıyordu. 7 Mayıs 2011 tarihinde İzmir’de huzurevinde vefat etti.

TÜRKİYE’NİN İLK KADIN İNŞAAT MÜHENDİSİ

Kayıtlarda inşaat fakültesinde ilk kayıt yaptıran kız öğrenci olarak iki kişi gösteriliyor. Birisi Sabiha Gürayman diğeri ise Melek Erbul.

Gürayman, 35 yaşında meslek hayatının en büyük eseri olarak gördüğü, Ata’sına kadınlara verdiği haklar konusunda minnetini ödeme fırsatını bulduğunu söylediği, Anıtkabir inşaatında bir kadın mühendis olarak görev alır.

TÜRKİYE’NİN İLK BALERİNİ

1927 yılında doğdu. MSGSÜ öğretim görevlisi ve kurucu eğitmenlerindendi. Yıldız Teknik Üniversitesi’nde ders verdi. Baleye 1938’de başladı. Ertuğrul Muhsin’in telkinleriyle Almanya’ya yollandı. Jeanne D’arc’ta oynadı.

Bu arada Alman filolojisinini bitirdi.

Uzun yıllar ABD’de bale sanatçısı olarak yaşamını sürdürdü. 2013 yılında vefat etti. Aşiyan Mezarlığı’nda toprağa verildi.

TÜRK SİNEMASININ İLK KADIN YÖNETMENİ

16 yaşında Darülbedayi’ye girmiş, zamanla İstanbul Şehir Tiyatroları’nın gözde oyuncuları arasına girmiştir. Muhsin Ertuğrul döneminin önemli isimlerindendir. 1933’te “Söz Bir Allah Bir” filmiyle sinemaya geçti. Daha sonra 1950 yılında kendi adına Sonku Film şirketini kurdu. “Fedâkar Ana” filmiyle yönetmenliği denedi. Oyuncu Talat Artemel ile evlenip ayrıldı. Bir süre sonra Fabrikatör İhsan Doruk ile evlenen Sonku’nun bu evlilikten Ender adında (d. 1953) bir kızı oldu. Daha sonra bu eşinden de boşandı.

“Bataklı Damın Kızı Aysel” adlı filmle ünlenen Cahide Sonku, o günden sonra adeta bir “fetiş” oldu ve hemen her filmde erkeklerin kalbini kırıp kaçan güzel kadın rolüyle izleyicinin karşısına çıktı. 1963 yılında bir yangın sonucu kurmuş olduğu Sonku Film’in yanması üzerine iflas eden Cahide Sonku hayatının geri kalan kısmında kısa bir süre Şehir Tiyatrosunda çalıştı daha sonra buradan ayrılan Sonku ömrünün son yıllarını sefalet içinde geçirdi.

1979 yılında Sinema Yazarları Derneği hizmet ödülünü aldı. Sonku, 1981’de Alkazar Sineması’nda fenalaşarak 61 yaşında öldü. Zincirlikuyu Mezarlığına defnedildi.

Görüntüsü, varlığı, perdeye aksettirdiği onca imajla gönüllerde ve zihinlerde yer etmiş bir yıldız olan Cahide Sonku için sinema tarihçisi Giovanni Scognamilla şunları söylemiştir: Sonku’nun bırakın türk tiyatrosundaki yerini, sinemadaki yeri de tartışılmaz. Bu dönemin, bir tarihin, bir sinema anlatısının temsilcisidir. Ama Cahide Sonku’nun tartışılmazlığı ondan değil, bu döneme kendi sınırları içinde kişiliğini de kattığı içindir.

TÜRKİYE’NİN İLK KADIN SPİKERİ

Türkiye’de yapılan ilk radyo yayını 6 Mayıs 1927’de Sirkeci Büyük Postane’de yapılır.

Henüz kimsenin radyo alıcısı olmadığı için her akşam postane binasının kapısı üzerine yerleştirilen hoparlör aracılığı ile yayın halka duyurulurdu.

İşte Türkiye’nin ilk kadın spikeri 1937’de Ankara Radyosu’nda göreve başlayan Emel Gazimihal’dir.

Atatürk’ün isteği ile eğitim alması için BBC’ye gönderilen Emel Hanım, BBC Türkiye’nin ilk kadın sunucusudur.

BALE SANATINDA İLK VE TEK DEVLET SANATÇISI UNVANINA SAHİP BALERİN

Pek çok ülkede en önemlki eserlerde sahne alan Meriç Sümen, birçok uluslararası bale yarışmalarında da “Seçiçi Kurul Üyesi” olarak Türkiye’yi temsil etmiştir.

Ankara Devlet Konservatuvarı Bale Yüksek Bölümü mezunu olan Sümen, 1961 yılında Ankara Devlet Opera ve Balesi’ne sanatçı olarak girdi. 1972, 1979 ve 1982 senelerinde Moskova Bolşoy Balesi’nde “Giselle” rolünü oynayarak Bolşoy tarihinde başrol üstlenen ilk yabancı Prima Balerin oldu. Ayrıca Leningrad, Kiev, Minsk, Riga ve Odessa’da da misafir sanatçı olarak dans etti.

Ulusal ve uluslararası alanda birçok birincilik ve onur ödülleri aldı. 1972 yılında Türk Kadınlar Birliği’nce “Yılın Sanatçısı” seçildi. 1973’te Kopenhag’da, 1975’te Varşova’da, uluslararası yarışmalarda “En İyi Dansçı” ödüllerini kazandı. 1973’te Kopenhag Balesi’nde bir ay süre ile bale dersleri verdi. 1976’da Tokyo’daki 1. Dünya Bale Yarışması Galası’nda “Onur Konuğu” olarak dans etti.

1979-1986 yılları arasında Ankara Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlüğü’nde, 1986-1989 ve 2001-2002 yıllarında İstanbul Devlet Opera ve Balesi Müdürlüğü’nde dansçılığın yanı sıra Başkoreograf ve Bale Sanat yönetmeni olarak çalıştı.

Ankara ve İstanbul Devlet Opera ve Balelerinin dışında konuk dansçı olarak İngiltere, Almanya, Danimarka, İtalya, Rusya, ABD, Hollanda, Polonya, Yugoslavya, Bulgaristan, Japonya, Mısır, Pakistan, Tunus, Cezayir ve Kıbrıs’ta dans etti.

1981 senesinde “T.C. Devlet Sanatçısı” unvanını aldı. 1983-1984 yıllarında Moskova Bolşoy Dans Akademisi Hocalık Bölümü’nü bitirerek “Bale Öğretmeni” diplomasını aldı. 1989-1992 yılları arasında Mimar Sinan Üniversitesi İstanbul Devlet Konservatuvarı’nda öğretim üyesi olarak çalıştı.

1981 ve 1985’te Moskova Bale Yarışmaları’nda, 1980’den bu yana devam eden Varna Uluslararası Bale Yarışmaları’nda ve 1984, 1987, 1991 ve 1995’teki Osaka / Tokyo Dünya Bale Yarışmaları’nda Seçici Kurul (Jüri) üyeliklerinde bulundu.

Türk Balesi’nin 50. Kuruluş Yılı münasebeti ile dansçı ve eğitmen olarak baleye yaptığı katkılardan ötürü Şubat 1998’de TOBAV’dan iki “Özel Ödül” aldı. Haziran 1998’de Texas – Ballet Theater Dallas’da Misafir Eğitmen olarak 3 hafta klasik bale dersleri verdi.

1998 yılında Halk Sigorta’nın maddi katkıları ile Beyhan Murphy’nin koreografisini yaptığı Afife adlı eserde, alışageldiği klasik baleden farklı modern ve doğaçlama teknikleri ile seneler sonra tekrar seyirci ile buluştu.

Bale sanat dalındaki ilk ve tek “T.C. Devlet Sanatçısı” unvanına sahip olan Sümen, 1990’da İstanbul Devlet Opera ve Balesi’nde Başdansçı Repetitörlüğü görevini sürdürmekte iken Haziran 2005’te İstanbul Devlet Opera ve Balesi’nin Müdür ve Sanat Yönetmenliği görevine atandı.

5 Temmuz 2005 tarihi itibarıyla de Ankara Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürlüğüne atanan Sümen, evli ve bir çocuk annesidir.

Afife, orta halli bir ailenin kızı olarak İstanbul’un Kadiköy semtinde dünyaya geldi. 10 Kasim 1918 günü Osmanlı Döneminin Konservatuvarı, Darülbedayi’ye talebe olarak kabul olan ilk kadınlardan biriydi.  Afife ve Refika isimli arkadaşı hariç öteki kadınlar daha fazla dayanamamış ve “nasılsa sahneye çıkmayacakları” gerekçesiyle tiyatroyu bırakmışlardı. Aynı yılın 18 Aralık günü Refika tiyatronun süflör ekibine, Afife de “mülazım artistlik” (stajyer oyuncu) kadrolarına alınmışlardı.

Afife bir yıl süreyle bütün provalara devam etti, ama bir türlü sahneye çıkamadı. 1919 yılının 13 Nisan gecesi prömiyeri yapılacak olan, Hüseyin Suat’in “Yamalar” adlı oyununda, bir rol eksikliği sonucu Darülbedayi yöneticileri ister istemez rolü Afife’ye oynatma kararı verdiler. Böylece Afife Jale tiyatro sahnesinde yer alan ilk Türk kadını oldu.

İLK TÜRK KADIN GAZETECİ

Paris’te bulunduğu sıralar, Fransızca olarak yayın yapan Meşveret gazetesinde türkçe çıkan, kendisine “Kadınlığın Tacı” lakabını takan Samizade Sezai’nin yayınladığı Şura-yı Ümmet gazetesinde çalışmaya başlar.

Bu çalışmaları ile ilk Türk kadın gazeteci ünvanını alır.

Sabiha Gökçen

İlk Kadın Pilot

Türkiye’nin ilk kadın pilotlarından birisi, dünyanın ilk kadın savaş uçağı pilotudur. Mustafa Kemal Atatürk’ün sekiz manevî evladından birisidir. Türk kadınının adını tüm dünyaya duyuran Sabiha Gökçen, Uçuş kariyeri boyunca 8.000 saat civarı uçuş gerçekleştirdi; bunlardan otuz ikisi muharebe görevi idi.

Afet İnan

İlk Tarih Profesörü

Cumhuriyetin ilk tarih profesörlerinden olan Afet İnan, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde ilk Türk Devrim Tarihi Kürsüsü’nü kurmuştur. Atatürk’ün manevi kızıdır. Türk medeniyeti ve devrim tarihine ait 50 kadar kitabı ile çok sayıda makalesi bulunur. Türk Tarih Tezi’ni ortaya koyan tarihçilerdendir. Cumhuriyet döneminin yeni tarih anlayışının temellerinin atılmasında ve kadın kimliğinin kurgulanmasında hem bir ideolog gibi hizmet etmiş bir cumhuriyet kadınıdır.

Gül Esin

İlk Kadın Muhtar

1933 yılında Türkiye’nin ilk kadın muhtarı seçilen Gül Esin, Aydın’ın Çine İlçesi, Karpuzlu Bucağı’nın muhtarlığını yaptığı dönemde Atatürk tarafından ödüllendirilmiştir. Muhtar olmasının ardından kahvehanelerde kumar oynamayı yasaklayan Gül Esin, kız kaçırma olaylarını önlemiş ve nikah işlerini düzene sokarak da büyük başarı elde etmişti.

Lale Orta

İlk Kadın Futbolcu, Teknik Direktör, Avrupa’nın İlk Kadın FIFA Kokartlı Hakemi

Lale Orta, Türk futbol oyuncusu, antrenör ve teknik direktördür. Ayrıca Türkiye’de futbol üzerine doktora yapan tek kadındır. Avrupa’nın ilk FIFA kokartlı kadın hakemidir.