Yerelleşme, kalkınma ve demokrasi ilişkisi üzerine

Yerelleşme, kalkınma ve demokrasi ilişkisi üzerine

Yerelleşme bilimsel araştırmalara artarak konu olan bir kavram,  ve siyasi iktidarların tercihlerine bırakılmayacak kadar da önemli bir konu. Önemi, iktisadi kalkınmadaki rolü ve ulus devletin bütünlüğüne dair. Türkiye Cumhuriyeti, jeopolitik açıdan çok önemli bir konumda, toprak ve nüfus büyüklüğü açısından orta büyüklükte, iktisaden de dünyanın en büyük 20 ekonomisi arasında bir ülke. Atatürk’ün “Türkiye Cumhuriyet’ini kuran Türkiye halkı” ifadesi de Türk milletini tanımlayan ulusal birliğimizin temel taşı.

Belçika gibi yüz ölçümü olarak küçük bir ülke, Almanya gibi orta büyüklükte bir ülke, ya da ABD’deki federal devlet örgütlenmelerinin tarihsel, siyasi ve idari açıdan farklı sebepleri olabilir. Ancak, orta gelir tuzağından on yıllarca çıkamamış, hem Osmanlı İmpraratorluğu’nun çöküşünde ve hem de Cumhuriyetin başlangıç yılları (1923-1950) sonrasındaki dönemde emperyalizmin sürekli hedefinde olan bir ülkede gelişme sorununun çözümünün yerelleşmede aranması, mevcut konjonktürde anlamlı değil. Bunun sebeplerini iktisadi bakış açısından değerlendireceğim, ki bu değerlendirmeleri sosyo-politik argümanlardan ayrı düşünmek de zaten gerçekçi değil.

İktisadi ya da mali açıdan yerelleşmenin en önemli avantajı, yerel yönetimlerin yerel kamu mal ve hizmet tercihlerini daha etkin biçimde saptayabilme, ve bunların karşılanması sürecinde şeffaflık ve hesap verebilirlik açısından daha elverişli pozisyonda bulunmalarından kaynaklanır. Buna karşın, özellikle gelişmekte olan ülkelerde yerel yönetimlerin kaynaklara erişimi, teknoloji ve idari kapasitesi merkezi devlete göre kısıtlıdır. Bu sebeple, gelişmiş ve federal devlet sistemi olan ülkelerde bile harcamanın yerelleşmesi %50den fazla değildir; gelirin yerelleşmesi açısındansa bu oran daha düşüktür; gelişmekte olan ülkelerin çoğunluğunda ise yerelleşme her iki açıdan da daha düşük oranlardadır.

Bu kısıtlar yüzünden, diğer mali kuralların yanısıra, merkezden yerele şeffaf ve denetlenebilir bir transfer sisteminin gerekliliği mali disiplin ve kamu kaynaklarının kullanımında kısa dönemli siyasi tercihlerin öne çıkmasını engellemek açısından çok büyük önem taşır. Merkezi ve yerel kamu harcamalarının ölçülebilir ve denetlenebilir oluşu ve yerel idari birimlerin kamu görevlerine dair yasa ve sandık önünde hesap verebilir olması, mali etkinliğin, ve dolayısıyla kalkınmanın, olmazsa olmazlarındandır.

Türkiye’de, 2008’deki yasal düzenlemeyle merkezi transferlerin kabaca % 50’si kalkınma endeksine, geri kalanı da nüfüsa göre yapılmakta.  Ancak son yıllarda kamu varlıklarının belediyelerce denetim dışı vakıflara aktarılması, belediye ihalelerinin rekabetçilikten uzaklaşması ve belediyelere kayyum atanması gibi olgularsa siyasi tercihlerin baskınlığını göstermekte.

Etkileri süregelen 2008 Global Resesyonu’nun altını çizdiği finansal kapitalizmin bunalımı, ve tek kutuplu dünya düzeninin sonuna gelindiğine işaret eden paylaşım savaşlarının alevlenmesiyle artan belirsizlik ülkeleri korumacılığa yöneltirken, artan kaynak sorunları da merkezi hükümetlerin yerelleşmeyi siyasi bir tercih olarak daha çok gündeme getirmelerine yol açmakta. Bu nedenle, yerelleşme tartışmalarını global siyasi ve iktisadi gelişmeler ve jeopolitik gerçeklerden ayrı düşünmek mümkün değil.

Gelişmekte olan, ve özellikle de jeopolitik kaygılara maruz olan Türkiye gibi bir ülkede, iktisadi faydaları yukarıda tartışıldığı ve ilgili bilimsel literatürde de altı çizildiği üzere belirsiz olan yerelleşmenin ulusal bütünlük ve kalkınmaya faydası olacağını iddia etmek en azından iyimserlik olur. Yerelleşme, kalkınma yerele yayıldıkça zaten kendiliğinden gerçekleşebilecek ve karşılığında da kalkınmaya katkıda bulunabilecek bir olgudur; bu yüzden, yerelleşme ve kalkınma sorunsalları bütüncül yaklaşımı gerektirir. Aksi halde siyasi ve iktisadi eşitsizlikleri artırması kaçınılmaz; çünkü merkezi transferlerin azalması durumunda görece daha çok kaynağa sahip bölgeler daha çok, az kaynağa sahip bölgelerse daha az gelişecektir. Oysa  kalkınmanın en önemli ayağı olan sosyal mobilite ve kaynaklara eşit erişim olanakları ancak eğitim ve sağlık gibi hizmetlerin merkezi idare tarafından kamu malı olarak sunulması ya da yerel transferlerin bu amaca hizmeti hedefleyerek yapılması ile sağlanabilir.

Sonuç olarak, kalkınma için öncelikli olması gereken yerelleşme tartışmaları değil, denetlenebilir bir mali sistem ve hesap verebilir bir kamu idaresi reformudur.